Półtorak bydgoski 1618 SIGI III - 'nowa' odmiana.

Czytelnikom TPZN jest już znana... 'nowa' odmiana z roku 1618 z napisem SIGI III a ja biję się w piersi i przyznaję, że jestem leniem. Tekst był gotowy już w 80-90% kilka tygodni temu ale: raz - brakowało mi kilku informacji na które czekałem, dwa - zwyczajnie świąteczne i noworoczne rozleniwienie skutecznie brało górę. Tak więc zaczynamy!

Chciałbym przedstawić monetę, której odpowiednika próżno szukać w najnowszych nawet katalogach. 

Mowa o bydgoskim półtoraku z 1618 z legendą na awersie zapisaną jako SIGI III oraz niespotykanym typem otoczki i dużą koroną:

Na samym początku należałoby coś wyjaśnić. O co cały ten szum? 

W końcu SIGI III jest znany z katalogów już od dawna. Już w książce "Mennica Bydgoska" prof. Gumowski wspominał o takich monetach. Ba! Nawet są dwie odmiany interpunkcyjne:

Powyższa moneta to bez wątpienia numer 486 z krzyżykami na początku i końcu napisu na rewersie.

Pozycja numer 487 to "standardowy" SIGI III znany z katalogów z gwiazdkami zamiast krzyżyków:

W tak zwanym międzyczasie 'odnalazła' się jeszcze jedna odmiana tym razem SIGIS III:

ALE...

Przyglądając się trzem powyższym monetom zauważymy, że awers (oprócz S w SIGIS) różni się dosyć znacznie.

Największe różnice to:

I - inna, większa korona

II - obwódka w postaci linii ciągłej i kropek

III - tarcza herbowa w postaci "U", nie zaś "H"

IV - inne orły

V - inne połączenie awers - rewers niż w "klasycznych" SIGI III

Po kolei:

I - KORONA

Generalnie "do tej pory" dla bydgoskich półtoraków z tego rocznika była jedna (mała) korona:

Aż tu nagle pojawia się coś takiego:

Pierwsze co przyszło mi na myśl to rocznik 1619, ale jednak to nie ta sama korona:

Okazało się (dzięki jednemu z najlepszych znawców półtoraków, który udostępnił mi archiwalne zdjęcie z aukcji IgoraMDL), że taka korona była wcześniej znana - w jednej sztuce:

II - OBWÓDKA 

Czegoś takiego po prostu nie było. Standardem dla mennic koronnych są liniowe obwódki. Do rzadkich/bardzo rzadkich należą obwódki przerywane/sznurowe, które występowały od 1614 do 1616 roku. Tutaj za to mamy miks: linia ciągła a wzdłuż niej bardzo drobne "perełki":

K to Kraków, B to Bydgoszcz, cyfry to roczniki: 1614, etc.

A tutaj mamy otoczkę w pełnej okazałości (obraz "poskładany" z kilku zdjęć z mikroskopu stereoskopowego):

III - TARCZA TYPU 'U' ZAMIAST 'H'

Jakie H i jakie U zapewne część z Was się spyta? O co tu chodzi? 

Jak zwykle łatwiej pokazać:

Od lewej mamy rok 1614, gdzie tarcza herbowa (U) i otoczka są osobno.

Później - głównie w 1615 "zbliżają" się do siebie oraz częściowo nakładają. Oczywiście nie należy brać tego zbyt serio w początkowych latach różne warianty istniały w tym samym czasie. Nie jest to etap ciągły i jednokierunkowy ale...

W efekcie już w 1616 roku otoczka stanowi element tarczy z herbami (H). 

Po 1616 właściwie nie ma tarczy w postaci U. No prawie. Znane mi są dwa wyjątki. Omawiana dziś moneta oraz równie rzadka moneta z 3 na awersie w ozdobnej tarczy:

Tam co prawda nadal mamy "przedostatni" etap, ale to tarcza herbowa stanowi trzon, zaś po obu stronach mamy cieńsze łuki tworzące otoczkę. 

W przypadku omawianej monety mamy tak samo, z tą różnicą, że równolegle mamy ciąg "perełek":

VI - WIDZIAŁEM ORŁA CIEŃ

Skoro już przy godle Polski jesteśmy widać, że są one w koronach. Wszystkie znane mi monety z SIGI III mają orły w koronach. W SIGIS III zaś ich nie ma - możliwe, że jest to "najstarsza" wersja, tuż przed rokiem 1619. Przemawia za tym inne jabłko (takie jak występuje w 1619), okrągła tarcza z herbem Sas w 1619 jest tylko okrągła tarcza (albo o czymś jeszcze nie wiemy). No i legenda SIGIS. SIGI w 1619 to już spora rzadkość.

No ale mieliśmy o orłach...

W tej monecie orły są... najprawdopodobniej z roku 1619. A przynajmniej ja nie znalazłem ich na monetach z Bydgoszczy z 1618 tylko dopiero rok później. 

Czego to dowodzi? No, że sama moneta mogła być wybita pod koniec 1618. No ale "późniejsza" jest wersja z SIGIS - przynajmniej teoretycznie. 

Dodatkowo nawiązując do  komentarza pod wpisem o złotych półtorakach informuję, że dokonałem dosyć szeroko zakrojonego porównywania innych punc lecz nie uważam, żeby udało się dojść do czegoś konstruktywnego. Owszem niektóre były całkiem podobne, choć nie identyczne ale nie udało mi się znaleźć np. wykruszonej puncy jakiejś literki, która z takim znakiem charakterystycznym była użyta w innej odmianie z roku 1618. No cóż, jak narazie nic straconego...

V - AWERS vs. REWERS

Ze znanych mi SIGI III wszystkie posiadały rewers tego samego stylu:

*MONE * NO {SAS} REG * POLO *

Interpunkcja w postaci sześcioramiennych gwiazdek + również sześcioramienne gwiazdki po bokach krzyża. Sas w ozdobnej tarczy. Jabłko typu JB1 wg katalogu Góreckiego:

Natomiast tutaj mamy:

x MONE * NO {SAS} REG * POLO x

Interpunkcja j/w, Sas też w ozdobnej tarczy lecz ozdobniki po bokach krzyża w postaci rzadszej, 4-ramiennej rozety. Jabłko zaś typu JB6:

No dobra, powoli trzeba by przejść do meritum. I dlaczego dałem znak zapytania w tytule? 

CZYŻBY FALS???

Powiem szczerze, że jak ją pierwszy raz zobaczyłem wyglądałem mniej więcej tak:

Ale chwilę później coś zaskoczyło mi w głowie... i nie wiem czy aniołek czy diabełek szepnął: 

"to może być falsyfikat"

Poniżej przedstawiam argumenty diabełka za falsem i aniołka za oryginałem:

PATYNA

* Fals - pojawiły się zdania, że to sztuczna patyna - ergo jest prawdopodobne, ze to fals. Dlaczego patynuje się falsy, żeby nadać im "cechy" oryginałów. Sęk w tym, że w tym przypadku patyna jest dziwna, nienaturalna...

* Oryginał - ... dlatego jest prawdopodobieństwo, że po znalezieniu i wypucowaniu monety ktoś się zorientował, że to nie jest taki popularny półtorak i na szybko zrobił sztuczną patynę, żeby "podrasować" walory monety. Sztuczne patyny to kolejna 'zmora' kolekcjonerów zaraz po ich usuwaniu. Było to poruszone w gościnnym wpisie Adama.

NIEZNANA KORONA

* Fals - tak jak pisałem, jedna z pierwszych rzeczy, na które zwróciłem uwagę to nietypowa dla tego rocznika (ani żadnego innego) korona. Fałszerz, żeby uatrakcyjnić monetę przygotowuje taką właśnie koronę.

* Oryginał - jednak okazuje się, że taka korona istnieje dla tego rocznika, a w osobie, która udostępniła mi jej zdjęcie moneta nie budzi zastrzeżeń. 

PODWÓJNA OTOCZKA 

* Fals - każdy, kto choć trochę "siedzi" w półtorakach wie, że przerywane otoczki są b. rzadkie i poszukiwane (ergo - monety uzyskują wysokie ceny na aukcjach). Taka "podwójna" i to w roczniku, gdzie do tej pory jej nie notowano to dopiero byłby hit!

* Oryginał - Pod zdjęciami mikroskopowymi ewidentnie widać, że stemple były puncowane. Nie ma tam charakterystycznych "cięć z ręki" etc. 

PODSUMOWANIE

* Fals - jeśli to jest fals to bardzo dobry, wręcz powiedziałbym mistrzowski. Wspominałem już o falsach na szkodę kolekcjonera i były to m.in. koślawe Wilno z 1620 roku lub "pościerane" cyferki z dat. Jeśli faktycznie jakiś współczesny Majnert zabrał się za tworzenie stempli i wybijanie fałszywych/wymyślonych półtoraków to biada nam. Jakość rewelacyjna, detale, literki, cyferki... wszystko!

* Oryginał - każdy zdroworozsądkowy fałszerz chce zarobić jak najwięcej jak najmniejszym kosztem. Dlatego nie dziwię się, że od razu zaczęli "klepać" najdroższy typ z Wilna. Pomyślmy, czy wytworzenie nowej, fantazyjnej odmiany jest logiczne? Chyba nie, bo od razu trafią się tacy zapaleńcy, którzy go prześwietlą na wszystkie strony. Jeśli ktoś potrafi zrobić tak doskonałą kopię to czemu nie wykonał np. Wilna 1619? Czy choćby powielić znane już odmiany SIGI/S III, wówczas nikt by się nie zagłębiał w temat bo "to już znamy". 

JAK JEST NAPRAWDĘ?

Z pomocą przyszło Muzeum Narodowe w Warszawie, konkretnie Gabient Monet i Medali, któremu bardzo dziękuję za wspaniałą współpracę. Okazało się, że podczas kwerendy prof. Gumowski widział tę oto monetę, której nadał numer 486:

Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, fot. Jakub Płoszaj

Czyli nasza droga właściwie się zakończyła. Otrzymałem również informację, że powyższa moneta została wciągnięta do inwentarzu tuż po II WŚ. Nie dowodzi to niczego jeśli weźmiemy pod uwagę, że może to być fantazyjny XIX-wieczny wyrób. Oczywiście połączenie tego samego awersu z innym rewersem, również poprawnym raczej drastycznie zmniejsza szanse diabełka na sukces.

Kilka słów na sam koniec z małym sprostowaniem z mojej strony. W Gdańskich Zeszytach Numizmatycznych  (link czasem nie działa poprawnie) w numerze 135 (2015) w artykule "Tytulatura na monetach Zygmunta III Wazy. Część 1" Tomasza Poniewierki jest dosyć spory błąd. Autor zaznacza tam, że w półtorakach rzymski zapis SIGIS III występuje tylko w roczniku 1616. Owa moneta była już omawiana wcześniej. Jak widać w 1618 roku SIGI III oraz SIGIS III również występuje o czym wiemy już przynajmniej od 65 lat - "Mennica Bydgoska" wydana została w 1955 roku ;) 

Druga kwestia to rzadkość w/w monet, którą katalogi szacują na R6 (Kopicki, Nieczytajło)/F4 (Górecki). Czyli moneta bardzo rzadka ale kilkadziesiąt egzemplarzy daje realną szansę na jej spotkanie. R6 posiadają również półtoraki litewskie z 1619 obecne na każdej większej aukcji. Ba, R8 posiadają półtoraki litewskie z 1620 a te w ciągu 5 ostatnich lat notowane (tylko!) na serwisie onebid były 8 razy. Osiem razy dla monet z R8! Półtoraki litewskie z 1619 na onebid notowane były 29 razy. Oczywiście część z nich sprzedawana była na różnych aukcjach co podbiło nieco wynik ale zawsze daje to jakiś obraz. Idziemy dalej, wspomniany 1616 SIGIS III (R7/R8) był oferowany 2-krotnie. 1611 (R7/R8) - 3-krotnie, zresztą o nim też już pisałem. Półtorak bez daty (R7), co najmniej 6 razy. Ile było aukcji z półtorakami 1618 SIGI III? Wspomniany SIGIS III sprzedał się w grudniu 2016 na zwykłej aukcji online WCN. I... ? 

Piszę o tym, że nawet "standardowe" odmiany SIGI III to właściwie monety nieobecne w handlu. Co jeszcze ciekawsze awersy przynajmniej 3 monet pochodzą z RÓŻNYCH stempli. Nie tak jak w przypadku 1616 SIGIS III, gdzie jest znany jeden stempel awersu. Łącznie w 1618 mamy przynajmniej 5 stempli awersów z rzymską III. Gdzie są te monety? Czy były wycofywane już w epoce z uwagi na nietypowy zapis? Czy później też były wyłapywanymi rodzynkami? Hutten-Czapski w swoim katalogu miał np. 1616 SIGIS III, czy 1614 z pełną datą nad krzyżem (btw. też 2-krotnie notowany chyba na aukcjach WCN) a nie posiadał tej odmiany? Czy z uwagi na charakterystyczność znajdują się w kolekcjach/muzeach skąd nieprędko ujrzą światło dzienne?

Wszystkiego dobrego w 2020 roku!

Mamy złoto!!!

Złoty półtorak? Owszem jest! A nawet DWA!

Pierwszy, bydgoski z 1623 roku:

J. Dutkowski "Złoto czasów dynastii Wazów"

Waga (wg notowań aukcyjnych) 3,45 grama, średnica 19,5 mm.

Złotko z datą 1623 znajduje się w prywatnej kolekcji w USA. Tutaj są sprzeczne informacje, bo ś.p. Dutkowski w "Złocie czasów dynastii Wazów" wspomina o 2 egzemplarzach, zaś w artykule w Przeglądzie Numizmatycznym, że na wszystkich aukcjach wystawiony był ten sam egzemplarz. Oczywiście nie wyklucza to faktu, że jedna sztuka krążyła po aukcjach a druga grzała miejsce w prywatnym zbiorze ale 100% pewności nie ma.

Drugi z mennicy w Elblągu z 1635 roku:

J. Dutkowski "Złoto czasów dynastii Wazów"

Waga (wg B. Paszkiewicza) 2,386 g, średnica 19,5 mm.

Złotko z datą 1635 jest w gabinecie numizmatycznym w Helsinkach - unikat z kolekcji Hermana Frithiofa Antella.

Jednak... złote półtoraki? Tak naprawdę?

No bo moment, jak to? Pierwsze co ciśnie się na usta to: PO CO?

Po co wybijać jakaś drobną, obiegową monetę w złocie? 

Powody 'ZA' można policzyć na palcach jednej ręki niezbyt rozgarniętego pracownika tartaku.

- otwarcie nowej mennicy/wybijanie nowego nominału tamże i "wybicie" pierwszych monet w złocie w celu zaprezentowania ich podskarbiemu/królowi

- emisja kolekcjonerska/rocznicowa/upamiętniająca jakieś zwycięstwo/wydarzenie etc.

Pierwszy punkt możemy sobie od razu odrzucić. Rok 1623 w Bydgoszczy to już masówka, ilość półtoraków z tą datą to praktycznie szczyt produkcji tego nominału. Nie jest to żadna emisja "próbna", którą miałby zatwierdzić wysoki rangą urzędnik więc ta opcja odpada. Zaś moneta z 1635 to końcówka produkcji Szwedów w okupowanym Elblągu, bo po podpisaniu pokoju w Sztumskiej Wsi 12 września 1935 r. opuścili oni miasto. 

To niejako wiąże się z drugim punktem, gdyż może paść pomysł: "mogli przecież wybić monetę na zakończenie okupacji?". Raczej wątpliwe, a dlaczego - o tym będzie przy omówieniu w/w monety. 

Ok, bierzemy je na warsztat. Najpierw leci rocznik 1623 (dla wyjaśnienia - złoty półtorak nosi cechy nie jednego rocznika srebrnych protoplastów lecz kilku, stąd to zestawienie):

- w 1623 roku nominał był zapisywany w postaci 24 a nie Z4 jak to jest w przypadku 'złotka'

- w 1623 roku Sas był w ozdobnej tarczy ale nie tego typu. Tutaj aż ciśnie się określenie Sas w 'kartuszu' a jedyny rocznik z "bardziej" ozdobną tarczą graficznie przypominającą tą ze 'złotka' to 1620 (rzadka odmiana z taką tarczą)

- jabłko stylistycznie przypomina to z 1619 roku, w 1623 takiego po prostu nie ma

- obwódka w postaci sznura/kropek wpisanego w podwójną linię ciągłą na awersie i rewersie - znane są oczywiście półtoraki z przerywaną linią na awersie i/lub rewersie ale to są wcześniejsze lata (swoją drogą szykuję spory wpis na ten temat z małą [?] sensacją ale niestety zmuszony jestem czekać na materiały więc...) 

- interpunkcja na awersie 'złotka' to krzyżyki i kropki/gwiazdki zaś w roczniku 1623 na awersie w przeważającej większości interpunkcji po prostu brak a jeśli się pojawia to są to zwykłe, okrągłe kropki

- interpunkcja na rewersie w postaci 6-listnych "rozetek z dziurką (?)" również nie znajduje swojego odpowiednika w tym roczniku - są zwyczajne 6-ramienne gwiazdki, za to ozdobniki po bokach krzyża w postaci 4-listnych "kwiatków/rozetek" już w tym roczniku są obecne.

- korona wraz z tarczą herbową stylistycznie podobna do rocznika 1623

- styl czcionki również podobny (na tyle na ile można dokonać porównania dysponując zdjęciem zdjęcia...)

- ostatnia sprawa - wygląd rantu: wygląda on jakby był wycinany. Wszystkie półtoraki bydgoskie charakteryzują się równą krawędzią, w 'złotku' jest ona nieregularna. Nieregularny kształt rantu - jakby były wycinane ręcznie a nie np. dursznitem jest też cechą charakterystyczną dla półtoraków z hakami (domyślnie krakowskie), lecz w tym przypadku nie podejrzewam tego złotka o taki rodowód. Po prostu krążek mógł być wycinany ręcznie...

Na drugi rzut bierzemy Elbląg:

- pierwsze co rzuca się w oczy to inicjały M-P oczywiście Marsiliusa Philipsena - takowych nie znajdziemy w półtorakach z tego okresu

- ponadto na awersie mamy bardzo dokładnie (żeby nie powiedzieć za dokładnie) odwzorowane herby Szwecji - korony i Gotlandii - Lew na pasach. I właśnie tu leży Lew pogrzebany. Bo pasy za nim są ukierunkowane odwrotnie niż w półtoraku z roku... 1630 (później już ich nie było):

- oczywiście poza tym na awersie mamy delikatne różnice stylistyczne pozostałych elementów

- końcówka legendy niespotykana w żadnych innych rocznikach półtoraków z Elbląga: SVEC

- rewers generalnie "trzyma" styl półtoraków z tego rocznika aczkolwiek widać drobne szczegóły, w stylu krój liter etc.

- moneta była wybita stemplem i widać, ze rant jest regularny, stąd podejrzenie, ze został wycięty przy użyciu jakiegoś narzędzia (nie ręcznie jak w przypadku 1623) lub ewentualnie obrobiony później. Nie stwierdzimy tego niestety bez oględzin monety.

Podsumujmy

Złoty półtorak wybity - rzekomo - w Bydgoszczy wydaje mi się być monetą stworzoną specjalnie na "potrzeby" rynku kolekcjonerskiego. Chęć posiadania "ónikatu" jest silna a zbieranie monet jest to stare hobby. W XIX wieku istniał proceder produkcji fałszywych monet dla zbieraczy ale również tworzenia nowych, całkiem fantazyjnych "monet. Skoro Majnert stworzył nigdy nieistniejącego talara Zygmunta Starego z 1529 roku to co byłby za problem zrobić złotą odbitkę półtoraka? Trio Hausmann-Fajn-Igel, Sznejder, Aronsohn czy Broda też nie zasypywali gruszek w popiele. Wydaje mi się, że może to być tego typu fałszerstwo na szkodę kolekcjonerów. Wybicie w epoce złotego półtoraka z punktu ekonomicznego, ze "starą" legendą z oznaczeniami nominału, etc. jest zupełnie pozbawione sensu. Zresztą nie było nawet opcji, żeby mincerz ot tak wziął sobie złoty krążek i wybił dla hecy złota odbitkę (tak jak było to robione kilka lat temu). Prawo bicia złotych monet i wprowadzanie ich do obiegu to uprawnienie królewskie złamanie którego oczywiście traktowane było jak przestępstwo. 

Najprawdopodobniej kilkaset lat później jakiś "artysta" postanowił stworzyć taką odmianę ze złota i upłynnić na rynku kolekcjonerskim, bądź też jakiś kolekcjoner zamówił taką monetę chcąc zaszpanować przed innymi znajomymi.  

O ile w przypadku półtoraka z 1623 roku mamy do czynienia raczej na 99,9% z monetą stworzoną specjalnie na "potrzeby" rynku kolekcjonerskiego to w przypadku Elbląga można mieć pewne wątpliwości, o których należy wspomnieć. Istnieje teoria, wedle której mogła to być przymiarka do bicia guldena, wagowo odpowiadającego złotej marce a nie dukatowi. Oczywiście jest też możliwe, że jest to odbitka z "podrasowanego" oryginalnego stempla, który został zabrany z Elbląga. Nie wiadomo co na przestrzeni historii stało się ze stemplami, gdzie były później używane...? Ale to tylko gdybanie. 

Mimo wszystko również tutaj byłbym skłonny do przyznania elbląskiemu półtorakowi łatki falsa stworzonego dla/przez kolekcjonerów w celu urozmaicenia zbioru.

W obu przypadkach logicznym posunięciem byłaby analiza składu pierwiastkowego co mogłoby (ale nie musiało, jeśli za materiał posłużyły jakieś krążki z epoki) co nieco wyjaśnić ich pochodzenie.

Oczywiście to tylko domysły. Jeśli macie jakieś zdanie na ten temat napiszcie. A może coś jeszcze czai się w niezbadanych zakamarkach historii? Klipa półtoraka? :) 

Patyna okiem chemika

Dziś gościnny wpis Adama, czyli...

PATYNA OKIEM CHEMIKA

Z dyskusji w komentarzach (nie żebyśmy nie zeszli całkiem z tematu) zobowiązałem się napisać o patynie na monetach okiem chemika. Żeby wyjaśnić co i jak najpierw trzeba bardzo dokładnie opisać parę pojęć niektóre będą niezbędne do wyjaśnienia tematu.  Z częścią myślę, że nie będzie problemu ale część to moje definicje i obawiam się, że niektóre osoby mając inne zdanie mogą nie do końca zrozumieć cały „wykład”. 

Patyna – jest to produkt reakcji metalu z czynnikami w otaczającym go środowisku. Zaletą patyny jest pasywacja metalu, która zabezpiecza dany metal przed dalszym oddziaływaniem tego środowiska. Patyna jest związana strukturalnie z metalem. 

Pasywacja metalu – tworzenie się na powierzchni metalu szczelnej, stabilnej warstwy związku metalu bądź mieszanina tych związków. Pasywacja może być wywoływana naturalnie lub sztucznie. 

Korozja  - produkt reakcji metalu z czynnikami środowiskowymi który nie tworzy szczelnej warstwy pasywującej. Najbardziej znanym przykładem jest rdza (korozja stali).  Czasem rdza jest uogólniana do korozji, ale jest to moim zdaniem błąd. 

Szereg elektrochemiczny metali  – tutaj posłużę się definicją z Wikipedii: to zestawienie pierwiastków chemicznych o właściwościach metalicznych, według ich potencjału standardowego E0. Punktem odniesienia dla tego zestawienia jest elektroda wodorowa, której potencjał standardowy przyjmuje się umownie za zero.

Praktyczne znaczenie szeregu napięciowego metali wynika z faktu, że metal bardziej aktywny wypiera (poza niektórymi wyjątkami) metal mniej aktywny z roztworu jego soli, zaś dobrą miarą aktywności chemicznej metali jest ich potencjał standardowy.

Im bardziej w prawo tym bardziej związek jest odporny na działanie środowiska (oczywiście chemia byłaby nudna bez wyjątków więc i takie są). 

Lustro – jest to powierzchnia metalu nie skorodowana, bez patyny oznaczająca się wysokim połyskiem. 

Mennicza – moneta wychodząca z mennicy bez śladów użycia.  

Lustro mennicze – charakterystyczny połysk monety wychodzącej z mennicy. W przypadku długiego leżakowania w mennicy monety mogą nabrać patyny. Lub czasem jest im nadawana celowo czego słynnym przykładem są monety oksydowane. 

Osad – substancje środowiskowe, które przyległy do metalu nie powiązane z nim strukturalnie. 

To na ten moment chyba na tyle definicji. 

Co z tego wynika ? Że pod względem chemicznym warstwa patyny jest dobra dla metalu. Czasem nawet bardzo mocno. Przykład: aluminium zwane również glinem i kwas azotowy. Kwas azotowy(V) jest jednym z najmocniejszych kwasów a także bardzo dobrym utleniaczem.  Samo aluminium jest w stanie zareagować z wieloma kwasami tworząc ich sole (połknięcie glinu spowoduje odbijanie się wodorem – reakcja z kwasem solnym). Ale akurat w przypadku kwasu azotowego jest niereaktywne. Przynajmniej na to wygląda. Prawda jest taka, że dzięki działaniu utleniającemu kwasu na powierzchni aluminium tworzy się  warstewka tlenku. Ta warstwa jest tak szczelnie przylegająca i odporna na działanie kwasu, że wygląda na to, że nie ma reakcji. Sam kwas azotowy dzięki tym samym właściwościom reaguje z zarówno z miedzią i srebrem – metalami bardzo odpornymi na wpływ środowiska. 

Kolekcjonerzy monet wybitych przed XIX wiekiem mają te szczęście, że do ich bicia wykorzystywano głównie 3 metale – złoto, srebro i miedź. Są to metale dość odporne na działanie większości czynników środowiskowych dzięki czemu tyle ich przetrwało do naszych czasów. Nie są one oczywiście magiczne i wytrzymują wszystko, ale zawsze to coś. Inaczej jest gdy do bicia monet używano właśnie wspomnianego wcześniej glinu, cynku czy żelaza. Te metale są znacznie bardziej reaktywne co czyni niebezpiecznym usuwanie ich patyny. Żelazo, które było wykorzystane do bicia monet w okolicach roku 1917 zostało (najprawdopodobniej jeszcze w mennicy) pokryte warstwą magnetytu – dosyć dobrze zabezpieczającego przed tlenem atmosferycznym. Jednak gdy środowisko zmieni się na kwaśne pojawia się korozja. Z tymi metalami trzeba być naprawdę ostrożnym i nie wiem czy warto bawić się w usuwanie patyny na nich. 

Ale wróćmy do monet ze stopu srebra na których teraz bardziej się skupię. 

Choć wspomniano w definicji patyna nie jest niczym złym. Ale też nie zawsze prezentuje się ładnie. I to niezależnie czy ktoś pomógł w jej powstaniu czy powstała w sposób naturalny. I tu wchodzi drugi czynnik. Często trudny do określenia – ludzki gust. O ile złota czy tęczowa patyna (rozszczepiająca światło) podoba się znakomitej większości to patyna idąca w stronę zieleni czy czerni już nie ma tylu miłośników. Nie zamierzam wyrokować czy usuwać patynę czy nie (za to uważam, że raczej powinno się usuwać osady). Ale fajnie by było wiedzieć kilka rzeczy:

1) Patyna to część monety – w swoim składzie zawiera metal z monety.

2) Patyna może się błyszczeć – wszystko zależy od tego jaki związek (lub mieszanina związków) powstała na monecie. O ile pojęcie połysk jest w tym momencie prawidłowe to użycie „lustro mennicze” niekoniecznie.

3) Patyna w szczególności na monetach z metali szlachetnych nie musi pokrywać całej monety. Nasze oczy są niedokładne, ale każdy wie jak działa drukarka atramentowa. Małe kropeczki tworzą dla nas całość. Podobnie może być na monetach – punkciki spatynowane leżą obok niespatynowanych (z lustra) i nasze oczy łączą to w całość. 

4) Nierównomierna patyna – ciemniejsza w zagłębieniach najprawdopodobniej powstaje przez trudności w usunięciu cieczy (pamiętajcie, że mówimy tu o warstwach dla nas niezauważalnych) w małych z małych przestrzeni osłoniętych „ścianami” wystających elementów. Dlaczego piszę o cieczy? Bo reagent w postaci gazowej dotrze wszędzie w miarę równo. Nie przemawia natomiast do mnie teoria, że patyna powstaje w tym miejscu bo nie ma tam „ścierania” patyny. Zeszła komuś patyna od pocierania palcami ? Wątpię. Oczywiście jest możliwe, że została ona częściowo usunięta przez jakieś chemikalia które ktoś kiedyś miał na palcach gdy dotykał monety. 

5) Reakcja odwrotna do patynowania w warunkach domowych jest praktycznie niemożliwa od odwrócenia. Znam dwie możliwości usunięcia patyny:

6) Usuwanie mechaniczne – zło tego świata gdyż poza patyną najczęściej usuwa więcej metalu nie mówiąc już po pozostawieniu rysek różnych wielkości w zależności od zastosowanego środka ściernego. Chyba każdy stwierdzi, że choć moneta będzie się błyszczeć to nie można tutaj zastosować pojęcia lustra menniczego

7) Usuwanie chemiczne. Polega na zastosowania środka który przereaguję ze związkami tworzącymi patynę. Gorzej jeśli reaguje również z metalem. Szczególnie może to dotyczyć związków kwaśnych, które mogą po usunięciu patyny dalej reagować z metalem. Im metal jest bardziej w lewo w szeregu elektrochemicznym tym łatwiej taka reakcja zachodzi. Bardziej perspektywiczne dla mnie są związki kompleksujące jony metali a produkt tej reakcji jest rozpuszczalny w rozpuszczalniku, w którym prowadzimy reakcję (np. woda) Najczęściej nie łączą się one dalej z metalem. I w tym przypadku da się uzyskać coś co dla nas jest praktycznie identyczne z lustrem menniczym, ale nim nie jest. Dlaczego? To co było lustrem menniczym zostało właśnie rozpuszczone w roztworze. 

Żadnych porad praktycznych tutaj nie będzie – każdy kto czyści monety ma swoje sposoby jedni lepsze drudzy gorsze. Chodziło tylko o usystematyzowanie wiedzy czym jest patyna i jakie mogą być konsekwencje eksperymentów. 

Półtoraki w Biuletynie Numizmatycznym

Witam

Dziś znów trochę na luzie ale tematycznie. Ostatni wpis odnośnie siewskich czechów powstał na podstawie artykułu sprzed niemal 50 lat. Uznałem, że przytoczenie faktów opisanych przez pana Anatola Gupienieca na temat tej wyjątkowej monety na pewno nie zaszkodzi. 

Dziś z kolei chciałbym zachęcić do sięgnięcia po nowszą i zapewne łatwiejszą do zdobycia literaturę a mianowicie Biuletyn Numizmatyczny nr 1 (389) 2018, gdzie były dwa artykuły na temat półtoraków:

- pierwszy o tzw. "małych" koronach z rocznika 1625 autorstwa Cezarego Chełchowskiego

Czasami okazuje się, że półtoraki i szelągi mają ze sobą co-nieco wspólnego...

- drugi o półtorakach Jana Kazimierza z lat 1658-59 i 1661-1662 Łukasza Ciury.

Pozwolę sobie umieścić tutaj link do video nagranego przez Marcina z blogu SpodStempla :

Ukraińskie półtoraki cz. II - SIEWSKIE CZECHY

Historia mennictwa zna przypadki monet, które swoją urodą, jakością, popularnością, czy też mieszanką tych cech sprawiały, że były popularniejsze od innych. W poprzedniej części wspomniałem o naśladownictwach półtoraków, które próbowały - jak widać niedostatecznie - wypełnić lukę po zakończonej w 1627 roku produkcji drobnej monety. Jako, że za czasów Władysława IV Wazy nie podjęto bicia półtoraków powoli zaczęto odczuwać brak tej monety a ludność zaczęła ją "chomikować" na czarną godziną.

Kiedy w 1654 roku na mocy ugody perejasławskiej Ukraina została poddana władzy rosyjskiej dopływ drobnej monety z Rzeczpospolitej drastycznie się zmniejszył. Zaczęły pojawiać się za to rosyjskie kopiejki (o lepszej próbie srebra!), które były wymieniane z półtorakami w w stosunku 1:1. Jednak były niechętnie przyjmowane przez ukraińską ludność, ponoć nawet odmawiano przyjmowania kopiejek.

Problem stawał się coraz poważniejszy, więc hetman Iwan Samojłowicz próbował uzyskać pozwolenie u cara na bicie monety. Pierwszy pomysł, że moneta będzie "ogólnorosyjska" upadł lecz w ciągu dwóch lat negocjacji ustalono, że hetman będzie mógł bić monetę, która będzie jednak mogła być puszczana w obieg tylko na terenie Ukrainy. Moneta miała być wybijana w Putywlu, pozwolenie opiewało na wybicie ok. 1600 kilogramów monet ze srebra próby 32 (1cz. srebra + 2 cz. miedzi), czyli podobnie jak w przypadku półtoraków. Oczywiście zamiast tarczy herbowej jaka była stosowana w półtorakach czy naśladownictwach miał znajdować się carski dwugłowy orzeł, tytuł carski,  imię cara oraz jego otczestwo, miejsce bicia i data 1677. Kiedy wszystko było już przygotowane nagle... car zmarł. Bicie monet zaś wstrzymano. Czemu? Powody nie są jasne, ale znając życie jak nie wiadomo o co chodzi to chodzi właśnie o pieniądze. Są niejasne uwagi o nadużyciach administracyjnych. 

Kolejne podejście do bicia monety ukraińskiej pod rosyjskim protektoratem podjęto w latach 1686-1687. Zmieniono miejsce, tym razem był to Siewsk (gubernia orłowska). Monety bito techniką walcową, co było rzadkością:

Awers: I(oannes) A(lexii filius) P(etrus) A(lexii filius) D(ei) G(ratia) C(zari) & M(agni) D(uces) T(otius) M(agne) & P(arve) & A(lbae) R(ussiae) A(ucrotores)

Rewers: MON(eta) NOV(a) FActA SIEV(sk) A(nno) 1686

No i byłoby dobrze, gdyby coś nie poszło źle. 

W edyktach carskich z 25 lipca i 16 października 1687 roku jest wspomniane, że o bicie tych monet zabiegał Iwan Samojłowicz jednak nic nie ma o efekcie tych starań. Następnie mowa jest o tym, że ani ludność miast ani kozacy nowej monety przyjmować nie chcieli. Ponadto sam hetman Samojłowicz nie rozesłał uniwersałów nakazujących przyjmowanie tej monety. Nowe uniwersały kazano wystosować hetmanowi Mazepie, który rozkazał - pod karą śmierci - przyjmować nowe monety na równi z innymi półtorakami krążącymi na terenie Ukrainy. Edykt z października również nakazywał wszystkim przyjmować nową monetę, pod groźbą śmierci.

Sęk w tym, że pomimo tak drakońskich środków ludność, w tym urzędnicy państwowi (którym wypłacano pensje w siewskich czechch) przyjmować ich nie chcieli! Zaświadcza to m.in. wojewoda Siewska, który wspomina o głodzie i "powstaniu" (!?) z uwagi na niechęć do nowej monety. Powodem jakoby miała być niższa niż w polskich półtorakach czy rosyjskich kopiejkach zawartość srebra. 

W końcu zapadła decyzja, żeby na Ukrainie w obiegu pozostały tylko rosyjskie monety i ew. polskie półtoraki. Pieniądz bity w Siewsku przestał funkcjonować na Ukrainie. 

Istnieje prawdopodobieństwo, że finalna uległość Moskwy w sprawie siewskiego czecha była podyktowana obawą o powtórkę z miedzianego buntu z 1662 roku, kiedy to w wyniku wprowadzenie miedzianej monety i ogólnego kryzysu w Rosji doszło do powstania, w wyniku którego życie straciło ok. 1000 osób. 

Wracając do samej monety stanowiła ona swego czasu niezły orzech do zgryzienia dla badaczy. Awers składający się z piętnastu (!) liter mógł niejednego zmylić. Dopiero w 1872 Julius i Albert Erbstein poprawnie zidentyfikowali tę monetę, zaś hrabia Emeryk Hutten-Czapski poprawnie ją opisał kilka lat później:

Nie trzeba chyba wspominać, że moneta jest bardzo rzadka a jej znane egzemplarze osiągają na aukcjach wysokie ceny. Najbardziej znana jest chyba w/w moneta, która pojawiała się na trzech (sic!) aukcjach WCN w 2005, 2010 i 2017.

Oczywiście "rynek numizmatyczny" nie byłby sobą, gdyby nie były dostępne kopie tych monet :

Wpis powstał na podstawie artykułu Anatola Gupienieca "SIEWSKI >CZECH< LUB PÓŁTORAK UKRAIŃSKI", Biuletyn Numizmatyczny 3/1970, 41-44.

"Ónikat" czyli 1627 z Półkozicem w okrągłej tarczy POGOŃ NIE MA MIECZA!

Wpis spontaniczny, czyli uwaga "ÓNIKAT"!

Na pewnej aukcji internetowej na pewnym serwisie aukcyjnym swego czasu licytowany był półtorak - (zdjęcia usunąłem bo sprzedający ma o to ból dupy) który normalnie nawet w gradingu z MSem nie był droższy niż 200-300 złotych na aukcjach na Onebid.

Cóż zatem spowodowało, że owa moneta została sprzedana za ponad 500 złotych?

Wydaje mi się, że nagle kupujący na allegro nie wygrali w totka, tylko była to zasługa opisu:

POGOŃ NIE MA MIECZA

Tego typu sprzedających na forum TPZN nazywa się "rekinami biznesu", bo kupujący jeśli nabrał się... hmmm ale czy faktycznie się nabrał? Tu właśnie jest pies pogrzebany bo sprzedający jest czysty jak łza. Tam faktycznie nie ma miecza. Sęk w tym, że ta odmiana PO PROSTU NIE MA MIECZA!

To tak jakby reklamować wodę mineralna, która NIE MA ALKOHOLU albo auto na olej napędowy, które NIE WIDZIAŁO INSTALACJI LPG. 

Żeby nie być gołosłownym, w przeciągu 5-10 minut przejrzałem moje archiwum i zrobiłem to zestawienie 12 monet, gdzie miecza ani widu ani słychu (a proszę mi uwierzyć, monet, których zdjęcia odrzuciłem bo były słabszej jakości było sporo więcej):

Jeśli ktoś tam widzi miecz niech go pokaże. Sprzedający też nie widzi. Właściwie to nie widział go nigdy co niezbyt dobrze o nim świadczy jako o "specjaliście", który wypowiada się na jakiś temat. Zresztą monetka też do obejrzenia na jutubie po wpisaniu frazy "półtorak 1627", można posłuchać głosu profesjonała ;) 

Ale o co w ogóle całe halo? 

Otóż nie zabronię przecież nikomu wywalać 520 złotych na piękną monetę. Bo moneta z aukcji jest naprawdę bardzo ładna. O ile to "lustro" nie jest wynikiem prześwietlenia podczas sesji fotograficznej. Sam też potrafię zrobić fajne zdjęcie, gdzie moneta wygląda jakby miała MS65:

Na żywo wychodzą różne "babole" i okazuje się, że to w najlepszym razie stan II+. No ale stan zachowania monety to jedno. Na onebid podczas aukcji najpopularniejszych domów akcyjnych naoglądałem się jak półtoraki z MS-ami z lat 1620+ szły po 200-300 złotych. Ładne monety zawsze mnie pociągały, te w trumienkach już nie. Jak już jakąś kupiłem (niezmiernie rzadko) to w ruch szły nóż, ew. śrubokręt i/lub młotek.

A ten miecz? 

Jaki miecz? Jak już wspomniałem w tej odmianie miecza nie zanotowałem. Jeśli kiedykolwiek występował to nie zapisałem zdjęcia żadnej monety, która by go posiadała. Czyli mamy tutaj podobny przypadek jak z rokiem "niżej" - 1626. Czyli też Półkozic w okrągłej tarczy ale tam standardem jest awers z legendą SIGI 3 DG. Choćbyśmy się skichali taki jest "standard" i nic na to się nie poradzi:

Sporą rzadkością w 1626 roku jest wersja SIGIS:

Powołując się na pewnego autora katalogów o półtorakach to +/- 0,5% monet tego typu.
Inne rzadsze (ale bez przesady) odmiany to wersje z kropkami po bokach Półkozica:

Reszta to głównie interpunkcja i/lub ozdobniki przy krzyżu, w ostateczności jest też przebitka 1624/7 opisana już wcześniej.

Zresztą te dwa roczniki (Półkozic w okrągłej tarczy), czyli 1626 i 1627 to osobny temat na rozważania... zupełnie różniące się pod kątem herbów, czcionek, jabłek, punc etc. od "zwykłych" półtoraków z tamtych lat (Półkozic w "ozdobnej" tarczy):

Po głowie chodzi, że może to inna mennica. Jaka? Któż to wie? Może Warszawa, może nie...

No ale wracając do tematu. Wyjaśniłem dlaczego uważam taki "chwyt marketingowy" za nieczysty. Wraca kwestia fałszerstw na szkodę kolekcjonerów - aczkolwiek fałszerstwa tu nie ma, ew. jak to lubię mówić mojej żonie, prawda nie całkiem wypowiedziana ;)
- Kochanie a co to się tak świeci w zderzaku Twojego auta?
- To... ekhm... nowy intercooler... hmhemhem.. bo stary był... stary.

W przypadku półtoraków za to jest bardzo dużo takich opcji:

Można stworzyć aukcję pod nazwą "Bydgoszcz 1617 - SIGI 3 DG - brak S na końcu SIGI - błąd/rzadkość!"

Nooo, tylko , czy obecność legendy SIGIS 3 DG to faktycznie standard dla rocznika 1617, żeby domyślnie SIGI uważać za rzadki? No chyba nie. W tym roczniku po prostu SIGI to standard. To właśnie SIGIS w 1617 jest sporą rzadkością podobnie jak w 1626 (z Półkozicem w okrągłej tarczy). 

Mam nadzieję, że nie marudziłem zbytnio tylko tym wpisem uświadomiłem, że nie każda "okazja" jest taka jak ją maluje sprzedający.

Pozdrawiam

Sławek

Ukraińskie półtoraki cz. I - NAŚLADOWNICTWA

Zbierając ten nominał w końcu natkniemy się na 'dziwne' półtoraki, które swoim wyglądem je przypominają ale do końca coś nie pasuje. 

Są to, posiłkując się definicją zaczerpniętą ze słownika na TPZN:

Naśladownictwa: wybite w niezidentyfikowanych mennicach, posiadają cechy charakterystyczne konkretnej mennicy (koronnej, miejskiej lub litewskiej), obniżoną wagę, wykonane starannie i bez większych błędów literowych i stylistycznych.

Czyli generalnie monety podobne do półtoraków pod kątem ogólnego wyglądu, legendy, wagi, nawet próby srebra. Czyli nie były to stricte fałszerstwa skoro zawartość srebra w monetach była zbliżona. No ale czymś w końcu się różniły od koronnych półtoraków? Owszem ale o tym za chwilę. Najpierw należałoby się zastanowić po co ktoś miałby wprowadzać w obieg takie naśladownictwa? Otóż aby sprawować władzę należy mieć pieniądze. Pieniądze takie, które będzie można "puścić" w obieg bez protestów ze strony społeczeństwa, etc. W tamtych czasach na terenie Ukrainy właśnie m.in. półtoraki były chętnie używane do rozliczeń przez tamtejszą ludność. Po roku 1627, kiedy napływ brzęczącej drobnicy ustał pojawił się problem czym ją zastąpić. Na pomysł bicia własnej monety - stylistycznie podobnej do sprawdzonego już i popularnego nominału wpadli hetmani: Bohdan Chmielnicki i Piotr Doroszenko. Ten pierwszy ponoć miał warsztat menniczy w Czechryniu, zaś Doroszenka uruchomił w Łysiance na Kijowszczyźnie produkcję szelągów, półtoraków i szóstaków pod kierownictwem Janka Grankowskiego - byłego pracownika mennicy lwowskiej. W swoim katalogu Nieczytajło podaje dwa okresy ich bicia przypadające na działalność Chmielnickiego i Doroszenki: 1648-1657 oraz 1666-1676. Powołując się na źródła należałoby wspomnieć też o carskim urzędniku - Grigoriju Kunakowie, który pisząc o wojnie polsko-kozackiej w 1649 roku wspomniał o mennicy założonej przez Chmielnickiego oraz o monetach tam bitych: "a na tych nowych pieniądzach z jednej strony miecz, a na drugiej stronie Bogdana imię". Świadczyłoby to, że hetman na początku (?) bił monety zupełnie nieprzypominające klasycznych półtoraków zaś później (?) ich graficzna forma uległa zmianie. Nigdy nie widziałem takich monet więc: a) mogły zostać wycofane, jeśli nie spełniały swojej roli - ludność jej nie chciała przyjmować i zaczęła się produkcja znanych nam naśladownictw, b) mogły być "pokazówką dla VIPów" wybitą w niewielkiej ilości, c) Kunakow mógł zostać wprowadzony w błąd i/lub po prostu konfabulować.
Oficjalnie wiemy tylko o dwóch "źródłach" naśladownictw ale można się spodziewać, że inni magnaci również wypuszczali swoje monety podobne stylistycznie do półtoraków, może o słabszej próbie zgarniając do kieszeni różnicę? Nie wiemy tego i raczej ciężko będzie cokolwiek jednoznacznie ustalić.

Wracając do istotnych kwestii: jak one wyglądają/jak je odróżnić od monet koronnych? No niestety tutaj trzeba się "otrzaskać", żeby móc je rozpoznać. Nawet osoby (i nie mówię tu o sobie) ze sporym stażem numizmatycznym nie zawsze są w stanie na pierwszy rzut oka je odróżnić. Znane są przypadki, że naśladownictwo "wylądowało" w katalogu np. Kamińskiego:

Pomijając absurdalną ocenę rzadkości na 'R' widać, że stylistycznie (moneta według Nieczytajły przypisana do "mennictwa" Doroszenki) odbiega od "normalnych" półtoraków z roku 1622:

Jeśli chodzi o naśladownictwa narazie najlepszym źródłem wiedzy o nich jest katalog Nieczytajły. Niestety jednak ich podział, skala rzadkości (co prawdo o niebo bardziej prawdopodobna od w/w przykładu), przypisanie monet i aktualność nie jest powalająca. Liczę też, że Nieczytajło i Zamiechowski pokuszą się o aktualizację - w końcu niemal 4 lata minęły od wydania ich katalogu.
Wracając do tematu, najczęściej występującym naśladownictwem jest odmiana z 1625 roku:

Na pierwszy rzut oka widać, że jabłko królewskie jest inne. O ile sam krzyż jest względnie "prawidłowy" dla roku 1625 to już jabłko nie - konkretnie przerywane linie wypełniające jabłko od godziny 8 do 4 oraz występujące w beleczce poziomej i pionowej. Herb Sas zamiast strzały z gwiazdkami przypomina krzyżyk "wetknięty" w kulę z dwoma rozetami po bokach. Na awersie chyba najbardziej w oczy rzucają się wychudzone orły. Korona też nawiązuje do rocznika 1625 ale delikatne różnice są. Jak w całej monecie zresztą. No ale przecież o to chodziło - o podobieństwo do nominału i trzeba powiedzieć, że się udało. Prosty lud nie bawił się w analizę awers/rewers, określanie typu jabłka królewskiego czy czcionki tylko chciał mieć znaną już monetę z kruszcu. 

Tutaj wyszło to chyba najlepiej:

Po prawej, zwyczajny koronny półtorak bydgoski z roku 1617.
Po lewej naśladownictwo zaklasyfikowane przez Nieczytajłę pod numerem 1049:

Porównując obie monety nie widać zbyt wielu różnic: Sas w kole prawidłowy, jabłko z krzyżem generalnie też, czcionka nie odstaje zbytnio od standardów. Delikatne różnice na awersie w postaci większej korony, orłów...

Poniżej zdjęcia kilku (najprawdopodobniej) naśladownictw:

Na sam koniec wpisu zagadka (temat dopiero rozpocząłem, ciężko uznać go za omówiony do końca skoro co rusz udaje się odnotować kolejne naśladownictwa). W 1628 roku nie bito już półtoraków. Oczywiście katalogi wspominają, że po tym roku bito (nieoficjalnie) półtoraki z datą 1628 a nawet 1629. Czy aby na pewno? Czy to co widzieli Gumowski, Kamiński i Kopicki to były... naśladownictwa?
Na najbliższej aukcji u Niemczyka wystawiono to:

A teraz proszę porównać to sobie z pozycją 1102 na stronie 175 w katalogu Nieczytajły :)